Không ít người đã nghe được âm thanh đặc trưng của hiện tượng Bitcoin vào vài ngày trước Giáng Sinh. Tiếng bong bóng nổ tung trên thế giới mạng gần như vang lên ngay bên tai ta trong sự tĩnh lặng của mùa đông ngày 22 tháng 12 năm 2017. Hôm ấy, một bong bóng tiền mã hóa lớn bị nổ tung khi giá của một Bitcoin rơi từ 20.000 đô-la xuống còn 10.500 đô-la. Ngay sau đó, thị trường có vẻ phục hồi và giá quay trở lại gần với đỉnh kỷ lục. Tuy nhiên, từ lúc đó trở đi, thị trường tiền mã hóa đã trở thành một thị trường sụt giá khắc nghiệt, trái ngược hẳn với xu hướng tăng giá trước đó, và chỉ trong vài tháng, thị trường này đã mất đến 70% giá trị. Và hiện tại, thời điểm cận kề Giáng Sinh 2019, giá Bitcoin đang giữ ở mức 8.500 đô-la, gấp hơn 2 lần so với mức đáy hồi đầu năm dù đã trải qua những đợt biến động mạnh từ tháng Sáu đến nay.

sieu-hien-tuong-bitcoin

Dù không biết giai đoạn khó khăn nhất đối với những người đầu tư Bitcoin đã đi qua hay còn chưa đến, ta cũng nên lùi lại một bước và đặt câu hỏi vì sao. Vì sao giá của Bitcoin vào tháng 12 năm 2017 là 20.000 đô-la, nhưng vào mùa hè năm 2018 lại chỉ còn 6.000 đô-la?

“Bong bóng Bitcoin” có phải là một câu trả lời quá đơn giản không? Với những ai không chú ý đến sự hỗn loạn điên cuồng trên thị trường tiền mã hóa vào năm 2017, hãy nhìn vào thực tế đáng kinh ngạc này: vào bất kỳ một ngày nào trong năm 2017 – dù là một ngày có thời tiết bình thường và chẳng có gì đáng nhớ – nhiều người đã trắng tay và cực kỳ đau khổ, nhiều người khác lại kiếm bộn tiền và cực kỳ vui sướng; nguồn cơn của niềm vui và nỗi buồn này đều đến từ “những ngọn nến nhảy múa” trên màn hình của họ. Ngày mà đối với bạn là bình thường đã có thể là thiên đường hay địa ngục với những nhà đầu tư.

Nhưng ngoài sự điên cuồng của thị trường, để thực sự hiểu được quá trình tăng nhanh/giảm mạnh của hiện tượng Bitcoin, ta phải hiểu về công nghệ nền tảng của nó, vì phần lớn nguyên nhân có liên quan đến mức độ mới lạ của giao thức Bitcoin.

Chúng ta vốn có cảm giác xa lạ với Bitcoin, và cảm giác này được nhân lên do mục đích mà Bitcoin nhắm đến là quá lớn. Vào lúc này, không hề nói quá khi cho rằng những thực thể này, những loại tiền mã hóa này là những đối tượng công nghệ thú vị nhất của thế hệ Thiên Niên Kỷ, vì nó đi trước cả thời đại tân tiến hiện nay. Để hiểu được về tiền mã hóa, bạn phải bước vào một thế giới lạ kỳ, nơi mà ta chất vấn một điều rất quen thuộc và không thể thiếu – tiền bạc.

Siêu hiện tượng Bitcoin

Triết gia Timothy Morton mô tả khái niệm siêu hiện tượng là “những sự kiện, hệ thống hoặc quá trình quá phức tạp, trải quá rộng qua thời gian và không gian đến mức con người không thể nắm bắt được nó.”

Morton bổ sung thêm:

“Lỗ đen vũ trụ là siêu hiện tượng; những vật liệu hạt nhân , với chu kỳ bán rã rất dài như urani và plutoni là siêu hiện tượng; Trái Đất nóng lên và những sự kiện tuyệt chủng hàng loạt là siêu hiện tượng. Ta hiểu và sống chung với những tác động cục bộ của những hiện tượng này, nhưng thường thì ta không nắm bắt được nó.”

Bitcoin cũng là một siêu hiện tượng, và là đại diện đầu tiên cho cả một “giống loài”. Bitcoin trải dài qua thời gian và không gian, là một chuỗi ngày càng tăng các khối megabyte theo trình tự, hiện diện ở mọi nơi nhưng không cố định ở bất cứ đâu. Sự hiện diện hữu hình của Bitcoin nằm ở những nhà kho lạnh lẽo và chạy điện giá rẻ, với những chiếc máy tính công suất cao chăm chăm giải toán mà bản thân những bài toán đó vốn không có ý nghĩa gì cả. Từ một thế giới vĩ đại khác, nơi hiện tượng Bitcoin thực sự tồn tại, những cổng đầu vào/đầu ra (như các sàn giao dịch), các giao dịch ngang hàng, hoặc các bên mua bán mọc lên như nấm. Những người trong cộng đồng này gọi giao thức Bitcoin là “con lửng mật”, đơn giản là vì nó có sức sống rất mạnh mẽ. Tất cả đều đến từ một cuốn sổ cái phân tán có nội dung đơn giản như một bảng tính Excel.

Những nội dung đó – tức là thông tin chứa trong đó – cũng giúp đưa Blockchain vào nhóm các siêu hiện tượng. Như những siêu hiện tượng khác, Blockchain phá vỡ những quy tắc thông thường và vượt ra ngoài các nghịch lý xưa cũ. Ví dụ, một số triết gia đã băn khoăn rằng làm sao một vật hữu hình như bộ não có thể chứa những thông tin không được nêu rõ ra bằng lời bởi một người quan sát. Nhưng nội dung thông tin của Blockchain về cơ bản có vẻ cố định và xác định rõ ràng theo một cách rất khác so với hầu hết các loại thông tin khác. Sổ cái phân tán chứa các ví điện tử và nội dung của nó phải được đồng thuận bởi tất cả mọi người thông qua cơ chế đồng thuận bằng chứng công việc (Proof-of-Work). Có lẽ một giả thuyết viễn vông là bộ não có cách vận hành giống như một Blockchain, sao chép mô hình của chính nó cùng với thế giới xuyên suốt 2 bán cầu não và các phần não, và ý thức là sự đồng thuận phi tập trung của hệ thần kinh về trạng thái của mô hình đó – giống như cách đạt được đồng thuận của Blockchain.

Ngay cả giá trị thực của một Bitcoin cũng chứng minh giao thức Bitcoin là một siêu hiện tượng. Bản chất nhị nguyên của nó rất hấp dẫn. Không giống như thông tin khách quan thực tế trong một sổ cái phân tán, giá trị của sổ cái đó lại hoàn toàn chủ quan. Một nhóm các tài khoản sẽ không có ý nghĩa gì nếu thế giới thật không công nhận nó. Nhưng nghịch lý là đối với Bitcoin thì thành công của nó phụ thuộc vào chính nó. Nếu toàn bộ giao thức Bitcoin được đánh giá là đồng tiền số một thế giới, Bitcoin sẽ có giá trị vốn hóa thị trường cực cao và mức độ biến động trong ngày rất thấp. Một đồng tiền phải có mức độ biến động thấp thì mới sử dụng được. Vậy, Bitcoin càng có giá trị vốn hóa thị trường cao, nó càng dễ được dùng để mua bán và định giá, và đây là một vòng lặp không hồi kết – đặc điểm của một siêu hiện tượng.

Để đào sâu hơn vào góc nhìn này, hãy giả sử giấc mơ lớn nhất của Bitcoin trở thành hiện thực. Trong giấc mơ này, Bitcoin đã thay thế đồng đô-la Mỹ và trở thành đồng tiền dự trữ toàn cầu, một kho lưu trữ giá trị toàn cầu. Nếu bạn nghĩ điều này là không thể, hãy nhớ rằng trong năm 2017, có một thời gian ngắn Bitcoin đã lọt vào top 20 đồng tiền trên thế giới về tổng giá trị lưu trữ. Ở vị trí đầu bảng, một đồng Bitcoin có thể có trị giá 300.000 đến 500.000 đô-la – thậm chí là lên đến hàng triệu đô-la.

Thoạt nhìn, ví dụ này có vẻ vô lý. Làm sao một đơn vị tiền tệ trừu tượng có thể có giá trị cao đến vậy, nhất là khi nó mới ra đời chưa lâu và chưa được nghiệm chứng bao nhiêu? Nhưng không phải bản thân tiền cũng như vậy sao?

Tiền là một đơn vị đo lường do xã hội tạo ra. Nó là một thước đo. Nhưng thước đo vận hành theo 2 chiều. Vậy, ta có thể gọi những vật như xe hơi, nhà cửa và máy tính là thiết bị đo lường, còn tiền là vật chứa đựng giá trị thực. Nếu ta chấp nhận quan điểm này, tiền sẽ được xem là giá trị. Vậy, khi một người tạo ra một loại tiền mới và tiên tiến hơn, những gì ta gọi là “tiền” từ trước đến nay phải chuyển qua dạng mới này, và khi đó, giá trị của loại tiền mới đơn giản là toàn bộ loại tiền cũ.

Vì vậy, một yếu tố lớn giúp xác định Bitcoin là một siêu hiện tượng là diễn biến giá. Có vẻ như ta không thể nào nắm bắt được giá của Bitcoin. Nếu nhìn vào giá hàng ngày thì ta sẽ thấy có sự biến động mạnh vào năm 2017 (hôm trước giá tăng đến 15%, hôm sau lại giảm 10%). Nhưng khi nhìn vào giá hàng tháng, ta có thể thấy những chu kỳ biến động dài hơn. Bitcoin tăng lên 3.000 đô-la, rồi tháng sau giảm còn 1.800  đô-la chẳng hạn. Nhưng khi chúng ta nhìn vào tổng thể, hướng đi chắc chắn luôn là tăng. Đồ thị sau minh họa quá trình đáng kinh ngạc này trước ngày Bitcoin “nổ tung”.

Nguồn: www.coinmarketcap.com

Nhưng ta còn có thể nhìn xa hơn nữa. Và khi đó, ta sẽ nhận ra rằng tình trạng trượt giá hiện tại của Bitcoin cũng kỳ lạ như quá trình Bitcoin tăng giá 15% vào hôm trước và sụt 10% vào hôm sau. Khi đứng từ xa nhìn lại, những đỉnh và đáy trong giá hàng ngày và hàng tháng của Bitcoin có thể được xem như thuyết nội luận (epicycle) của Ptolemy, trong đó những chu kỳ lớn sẽ biểu diễn theo từng năm (thậm chí đôi khi là 2-3 năm). Thuyết nội luận (epicycle) thuộc ngành thiên văn học, nội luận là các hành tinh chuyển động đều theo những vòng tròn nhỏ, còn tâm của vòng tròn nhỏ này chuyển động theo các vòng tròn lớn quanh Trái Đất thì gọi là ngoại luận.

Ý ở đây khá đơn giản: Không có cách nào để đi thẳng từ giá cực thấp lên giá cực cao cả, cho dù mọi người trong thị trường đều tin chắc rằng kết quả này đã được định trước.

Một nghiên cứu gần đây của một số nhà nghiên cứu liên ngành đã phân tích về hiện tượng bong bóng Bitcoin, áp dụng một thuật toán lên chính ý tưởng chung về các chu kỳ. Giả thuyết của họ (có lẽ là quá đơn giản) là giá trị của Bitcoin được rút ra (hoàn toàn) từ định luật Metcalfe. Định luật này nói rằng giá trị của một hệ thống bằng bình phương số lượng người dùng liên kết với hệ thống đó. Nhưng giá thị trường thường tăng nhanh hơn giá trị thực, và trên thực tế, trong một bong bóng Bitcoin điển hình, giá bắt đầu tăng theo cấp số nhân, như thể Bitcoin đang muốn đạt được mục tiêu vĩ đại là trở thành đồng tiền toàn cầu từ xuất phát điểm rất thấp chỉ trong tích tắc, rồi sau đó dĩ nhiên giá sẽ tự sụp đổ, vì những điểm kỳ dị không được phép tồn tại trong thế giới vật lý thực. Bong bóng vỡ, kéo theo hàng tỷ đô-la.

Hành vi này cũng được giải thích là do Bitcoin có bản chất phân dạng, nhanh chóng phình lên thành một bong bóng rồi vỡ.

Suy cho cùng, chúng ta không cần quan tâm quá nhiều đến các cơ chế đằng sau hành vi này. Có lẽ nó được mô tả đúng nhất là phân dạng, hay là điểm kỳ dị, nhưng bất kể là gì thì nó đều phù hợp với khái niệm siêu hiện tượng: sự biến động của một tài sản từ mức giá rẻ mạt đến lúc thay thế được tiền trong hiện tại là điều nằm ngoài khả năng thấu hiểu của con người.

Bong bóng sẽ vỡ? Hay sẽ bao trùm tất cả chúng ta?

sieu-hien-tuong-bitcoin

Cuối cùng thì chuyện gì sẽ xảy ra? Có lẽ 10 năm tồn tại của Bitcoin sẽ trở thành vô nghĩa, và Bitcoin sẽ bị đưa vào sách sử là một trong những ảo tưởng có ảnh hưởng rộng nhất. Nhưng có lẽ thực tế sẽ không diễn ra như vậy. Đơn giản là vì có quá nhiều năng lượng, yếu tố trí tuệ và kinh tế đằng sau Bitcoin. Internet ban đầu chỉ là một cách để gửi thông tin từ máy tính này qua máy tính khác, bất kể khoảng cách. Và Internet đã kết thúc, hoặc nói đúng hơn là đã tiếp tục, với sự ra đời của các mạng truyền thông xã hội đã tái định hình xã hội của chúng ta, cho cả mục đích tốt lẫn xấu.

Tiền mã hóa khởi đầu dưới hình thức một phương tiện để gửi tiền từ máy tính này qua máy tính khác, bất kể khoảng cách. Vậy nó sẽ kết thúc ra sao? Nó sẽ tái định hình xã hội này như thế nào, nếu nó thật sự làm được điều đó?

Có lẽ câu trả lời đang trong quá trình được hình thành. Blockchain vừa là một tài sản, vừa là một cộng đồng các địa chỉ tương tác với nhau. Sự kết hợp giữa tiền với cộng đồng đòi hỏi một hình thức quản trị mới. Có khi nào trong tương lai, cũng như tiền, chính phủ sẽ bị công nghệ này chất vấn không? Câu hỏi này không vẽ ra một tương lai viễn vông. Nếu Blockchain đã giải quyết được vấn đề về niềm tin, và nó ra đời từ tình trạng mất niềm tin vào hệ thống ngân hàng do khủng hoảng tài chính năm 2008, liệu trong chính phủ có tồn tại tình trạng mất niềm tin tương tự cần giải quyết không?

Chưa cần nói đến những hình thức hỗ trợ tân tiến, như ghi lại phiếu bầu trên Blockchain; chúng ta đang bàn về một hướng đi vẫn còn ở giai đoạn thai nghén, nhưng đủ hợp lý để gợi ý về những khả năng đáng kinh ngạc, nhất là trong một số dự án giống như Bitcoin gần đây. Đây là ý tưởng về một “khu vực thịnh vượng chung về kỹ thuật số”, nó sẽ tự quản lý các phát triển công nghệ và kinh tế của chính mình, cũng như các luật lệ và chuẩn mực xã hội. Những khu vực thịnh vượng chung này cho thấy rõ rằng sức mạnh của Blockchain không phải là loại bỏ hoàn toàn niềm tin, mà là chính thức hóa niềm tin.

Nếu phải đặt cược “tất tay” vào một hiện tượng Thiên nga đen sẽ định hình lại thế giới chúng ta nên chọn những hình thức non trẻ của quản trị bằng công nghệ mã hóa. (Hiện tượng Thiên nga đen là những biến cố/sự kiện không thể dự đoán, có tác động nặng nề, và sau khi nó xảy ra, người ta mới đưa ra lời giải thích về nó để làm nó có vẻ dễ dự đoán hơn.) Có lẽ trong vài chục năm tới, sẽ có một cơ chế quản trị mới dựa trên công nghệ mã hóa và thống nhất trên toàn cầu, được xây dựng trên nền tảng ngày càng tách biệt của các quốc gia.

Chính vì thế, chủ đề này cực kỳ thú vị. Vì trong thời đại ngày nay, ngoại trừ vẻ bề ngoài, hiếm có thứ gì có thể được xem là “mới”. Một số người cho rằng thế giới đã thay đổi rất nhiều, nhưng ngoài chiếc điện thoại di động bé nhỏ ta mang bên người, cơ sở hạ tầng và nền văn hóa của ta lại cực kỳ trì trệ. Những công ty công nghệ khổng lồ vẫn kiếm được phần lớn doanh thu nhờ bán quảng cáo. Phim ảnh bây giờ hầu hết là làm lại từ những phim cũ. Trò chơi điện tử có đồ họa đẹp hơn, nhưng nội dung lại dở hơn. Ngay cả những cuộc tranh luận chính trị lớn của thế kỷ trước, giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội, cũng lặp đi lặp lại, chỉ là thay vì các tầng lớp đối đầu với nhau thì ngày nay là các nhân vật đại diện. Con người ngày nay không khác gì trong quá khứ.

Vì vậy, hãy chọn những thứ mới như hệ thống giao thông tốc độ cao theo công nghệ Hyperloop, các quả tên lửa và cuộc sống trên Sao Hỏa! Hãy chọn những hình thức quản trị hoàn toàn mới! Hãy khởi động chiến dịch “Trăm hoa đua nở” để thử nghiệm những hình thức cộng đồng kinh tế mới, thay vì cứ lặp lại những sai lầm cũ. Hãy chọn những bộ não robot như người thật và trí thông minh nhân tạo! Hãy chọn Blockchain, dApp và những thị trường mới mà bất kỳ ai trên thế giới cũng có thể tham gia. Và hãy chọn cho mình một tư thế sẵn sàng để chứng kiến thời khắc chuyển mình vĩ đại của thế giới nhờ sự phát triển của công nghệ Blockchain.

Bài dịch và tổng hợp độc quyền của CIC